Αποζημίωση για ψυχική οδύνη: Τα επιδικαζόμενα ποσά θα συνεχίσουν να αυξάνονται

494
Της Dr. Ina Ebert*

Αποζημίωση ψυχικής οδύνης καταβάλλεται σε σχεδόν όλες τις περιπτώσεις προσωπικής βλάβης, αλλά και σε κάποιες άλλες περιπτώσεις. Ωστόσο, στο θέμα του ποιος παίρνει πόσα, οι διαφορές ανάμεσα στις αγορές είναι τεράστιες. Ποιες είναι οι διαφαινόμενες τάσεις και τι σημαίνει αυτό για τους ασφαλιστές ευθύνης;

Συνήθως είναι πολύ εύκολο να εκτιμηθεί η ζημιά στην περιουσία που προκαλείται από ένα ατύχημα. Αν ένα άτομο τραυματιστεί σοβαρά, τα πράγματα είναι λίγο πιο πολύπλοκα. Ποια είναι η απώλεια μελλοντικού εισοδήματος για ένα οκτάχρονο κορίτσι που υπέστη εγκεφαλική κάκωση μετά από αυτοκινητιστικό ατύχημα και δεν θα μπορέσει να εργαστεί ποτέ; Πόσο θα στοιχίσει η φροντίδα που θα χρειαστεί τα επόμενα ογδόντα χρόνια;
Και τι γίνεται με τη μη-χρηματική ζημία ενός θύματος ατυχήματος; Ποιο ποσό είναι αρκετό για να αποζημιώσει το κοριτσάκι για τον πόνο που νιώθει; Για το γεγονός ότι δεν θα μπορέσει ποτέ να ζήσει μια φυσιολογική ζωή; Κι αν πεθάνει λόγω του ατυχήματος; Πρέπει οι γονείς που έχασαν το μοναχοπαίδι τους να αποζημιωθούν για την οδύνη τους;
Δεν υπάρχει κανένας τρόπος να εκτιμηθεί, έστω και κατά προσέγγιση, το χρηματικό ποσό που θα είναι ικανό για την πλήρη αποζημίωση που απαιτείται συνήθως από τη σχετική νομοθεσία για την ψυχική οδύνη, που προκαλείται από τραυματισμό ή από την απώλεια οικείου προσώπου. Τα ποσά που καταβάλλονται ακολουθούν τη νομοθεσία ή την παράδοση. Τελικά, το ποσό που επιδικάζεται για μία βλάβη είναι αποτέλεσμα πολιτικής απόφασης για την καταβολή του ποσού αυτού, ούτε μεγαλύτερου, ούτε μικρότερου. Συνεπώς, η αποζημίωση για τέτοια βλάβη μπορεί να είναι ιδιαίτερα ασταθής και να ενέχει ένα διαρκή κίνδυνο αλλαγής. Μία αλλαγή στην εθνική νοοτροπία απαιτήσεων ή στη νομοθεσία περί αδικοπραξιών, στους πολιτικούς ή συνταγματικούς στόχους ή τυχόν υψηλότερη ελάχιστη κάλυψη της ασφάλισης ευθύνης (π.χ. λόγω εναρμόνισης του ευρωπαϊκού δικαίου για τα οδικά ατυχήματα) θα μπορούσε να προκαλέσει ραγδαία αύξηση των επιδικασμένων αποζημιώσεων για μη-χρηματικές βλάβες από τη μία μέρα στην άλλη. Τουλάχιστον σε χώρες όπου δεν υπάρχουν πλαφόν ούτε άλλοι περιορισμοί στο θέμα της αποζημίωσης για ψυχική οδύνη, το μόνο που χρειάζεται μπορεί να είναι μία εντυπωσιακή υπόθεση με μεγάλη κάλυψη από τα Μέσα Ενημέρωσης.
Επί μακρόν, οι ΗΠΑ εμφανίζονται συγκριτικά πιο γενναιόδωρες κατά την αποζημίωση μη-χρηματικών απωλειών. Αν υπάρχουν περιορισμοί, όπως πλαφόν, συνήθως περιορίζονται στον κλάδο υγείας (ιατρικό λάθος, ευθύνη γηροκομείου). Αντιθέτως, στις ευρωπαϊκές δικαιοδοσίες υπήρχε πάντα μία προσπάθεια να “μένουν οι κρουνοί κλειστοί”. Ωστόσο, κατά την τελευταία δεκαετία έχει επέλθει θεμελιώδης αλλαγή και σε αυτό.  Εν τω μεταξύ, υψηλότερα ποσά αποζημιώσεων επιδικάζονται σε ολοένα και περισσότερους ανθρώπους, σε ολοένα και περισσότερες καταστάσεις.

Ποιος δικαιούται αποζημίωσηψυχικής οδύνης;
Ενώ η αποζημίωση του άμεσου θύματος προσωπικής βλάβης για ψυχική οδύνη είναι αδιαμφισβήτητη, δεν είναι πάντα εύκολο να γίνει διάκριση ανάμεσα στα άμεσα θύματα και τα έμμεσα θύματα: για παράδειγμα, αν κάποιος υποστεί ψυχολογικό τραύμα επειδή έγινε μάρτυρας ενός σοβαρού δυστυχήματος ή έμαθε για το θάνατο οικείου του. 

Μέχρι πρότινος, οι υποθέσεις αυτές αντιμετωπίζονταν ως βλάβη προκληθείσα λόγω «σοκ» και αποζημιώνονταν σπάνια. 
Πρόσφατα, η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD) χρησιμοποιείται συχνά για την αξίωση αποζημιώσεων σε τέτοιες καταστάσεις.
Οι περισσότερες χώρες είτε αποζημίωναν πάντα τα οικεία πρόσωπα κάποιου που σκοτώθηκε από τον υπαίτιο για την ψυχική οδύνη από το πένθος (π.χ. Γαλλία) ή καθιέρωσαν κατά τα πρόσφατα χρόνια κάποια μορφή αποζημίωσης (π.χ. Αυστρία). Λίγα είναι τα κράτη (π.χ. Γερμανία) που δεν επιδικάζουν καμία αποζημίωση για ψυχική οδύνη σε περίπτωση θανάτου οικείου προσώπου.

Ορισμένες χώρες (π.χ. Αγγλία/Ουαλία) περιορίζουν την αποζημίωση αυτή μόνο στα στενά συγγενικά πρόσωπα του θανόντος. Άλλες χώρες περιλαμβάνουν αδέλφια, αρραβωνιαστικούς ή ακόμα και πιο μακρινούς συγγενείς, όπως παππούδες, θείους, θείες ή και ξαδέρφια (π.χ. Πορτογαλία, Γαλλία). Ολοένα και περισσότερες χώρες αποδέχονται απαιτήσεις από πρόσωπα που δεν έχουν συγγενική σχέση με το θύμα, αλλά που ζούσαν στο ίδιο σπίτι κατά το θάνατό του, όπως συγκάτοικοι ή θετά τέκνα (π.χ. Πολωνία, Βέλγιο, Γαλλία και Ισπανία).

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, οι αποζημιώσεις για ψυχική οδύνη σε πρόσωπα που ήταν κοντά στο θύμα περιορίζονταν συνήθως σε περιπτώσεις θανάτου. Εντούτοις, πρόσφατα έχει εμφανιστεί μία τάση να διευρύνεται η κάλυψη των απαιτήσεων αυτών και σε περιπτώσεις σοβαρού τραυματισμού ή βλάβης.  Για αποζημιώσεις προς τους συγγενείς συνήθως τα ποσά είναι είτε προκαθορισμένα ή προβλέπεται μία κλίμακα πιθανών αποζημιώσεων, με διαβάθμιση ανάλογα με το βαθμό συγγένειας. Καίτοι ορισμένες δικαιοδοσίες (π.χ. Αγγλία/Ουαλία, Σουηδία) επιδικάζουν σχετικά συμβολικά ποσά, οι αποζημιώσεις συγγενών για θάνατο σε άλλες χώρες μπορούν να ανέλθουν σε μερικές εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ (π.χ. Ιταλία, Πορτογαλία, Ελλάδα). 

Αν το άμεσο θύμα πεθάνει ακαριαία, συνήθως δεν εγείρονται απαιτήσεις ψυχικής οδύνης που μπορούν να περάσουν στους κληρονόμους του θύματος. Αν, από την άλλη, περάσει μεγάλο χρονικό διάστημα ανάμεσα στον τραυματισμό και το θάνατο του άμεσου θύματος, τότε εγείρονται απαιτήσεις για αποζημίωση λόγω ψυχικής οδύνης κατά την περίοδο που ήταν εν ζωή. Αυτές οι απαιτήσεις αποζημίωσης για ψυχική οδύνη περνούν στους κληρονόμους του (που δεν είναι απαραιτήτως τα ίδια πρόσωπα με εκείνα που δικαιούνται αποζημίωση λόγω πένθους από απώλεια οικείου προσώπου).

Πώς προσδιορίζεται το ποιος παίρνει τι
Οι περισσότερες ευρωπαϊκές δικαιοδοσίες έχουν αναπτύξει ορισμένους μηχανισμούς που προσπαθούν να συστηματικοποιήσουν κάπως την εκτίμηση των αποζημιώσεων μη-χρηματικών απωλειών. Συχνά, οι αποζημιώσεις επιδικάζονται με βάση δεσμευτικούς (π.χ. Δανία, Σουηδία) ή μη-δεσμευτικούς (π.χ. Πορτογαλία) πίνακες, που οριοθετούν τις πιθανές αποζημιώσεις. Εντούτοις, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές δικαιοδοσίες (π.χ. Ελλάδα, Γερμανία, Ρουμανία, Αγγλία, Ελβετία) όπου η διαδικασία λήψης αποφάσεων κυριαρχείται ακόμα από την ελεύθερη εκτίμηση του ποσού της αποζημίωσης από τα δικαστήρια. Συνήθως, οι αποζημιώσεις για μη-χρηματικές απώλειες καταβάλλονται εφάπαξ, όμως σε ορισμένες δικαιοδοσίες (π.χ. Γερμανία) υπάρχει και η επιλογή (πρόσθετων) μηνιαίων καταβολών.

Κριτήρια προσδιορισμού αποζημιώσεων για ψυχική οδύνη
Τα κριτήρια προσδιορισμού αποζημιώσεων για ψυχική οδύνη μπορεί είτε να περιορίζονται σε αυτά που σχετίζονται με τον απαιτητή και τη βλάβη που υπέστη ο απαιτητής ή μπορεί να περιλαμβάνουν επίσης και πτυχές σχετικές με τον υπαίτιο. Σε όλες τις δικαιοδοσίες, βασικό κριτήριο υπολογισμού της αποζημίωσης για ψυχική οδύνη είναι η σοβαρότητα της βλάβης και οι συνέπειές της για το θύμα: ο βαθμός και η διάρκεια των προβλημάτων υγείας και οι περιορισμοί στην καθημερινή του ζωή, η ύπαρξη μόνιμης βλάβης, ο βαθμός αισθητού πόνου, επιπλοκές στη διαδικασία αποκατάστασης, το εύρος της απαραίτητης ιατρικής θεραπείας και οι σχετικοί κίνδυνοι, η χρονική διάρκεια που το θύμα χρειάστηκε να παραμείνει στο νοσοκομείο, η αναγκαιότητα να εγκαταλείψει ή να περιορίσει την ενασχόλησή του με χόμπι ή επαγγελματικές δραστηριότητες, η γνώση που έχει το θύμα αναφορικά με το πόσο απελπιστική είναι η κατάστασή του, ή, σε μερικές δικαιοδοσίες (π.χ. Ισραήλ, Ολλανδία), το γεγονός ότι η βλάβη προκάλεσε μείωση του προσδόκιμου ζωής. 
Ένα ακόμα πολύ σημαντικό κριτήριο είναι η ηλικία του θύματος όταν επήλθε η βλάβη, τουλάχιστον στην περίπτωση που οι συνέπειες είναι μόνιμες: ένα παιδί που έχει υποστεί σωματική βλάβη πρέπει να ζήσει για πολλές δεκαετίες με τις συνέπειες που προκάλεσε η βλάβη και δεν θα έχει ποτέ τη δυνατότητα να ζήσει τη ζωή του χωρίς να έχει επηρεαστεί από αυτή, ενώ κάποιος με προσδόκιμο ζωής μόλις μερικών ετών θα υποφέρει λιγότερο. Αντίστοιχα, σημαντικό μπορεί να είναι και το στάδιο της ζωής στο οποίο βρίσκεται το θύμα –η απώλεια της ικανότητας να κάνει παιδιά, για παράδειγμα, θα είναι χειρότερη για μία 20χρονη γυναίκα χωρίς παιδιά σε σχέση με μία 40χρονη γυναίκα με υγιή παιδιά. Για να εκτιμήσουν τον αντίκτυπο που έχει η βλάβη στις συνθήκες διαβίωσης του θύματος, ορισμένες δικαιοδοσίες εξετάζουν επίσης και την οικονομική κατάσταση του θύματος. Συνήθως, το συντρέχον πταίσμα του θύματος λαμβάνεται υπόψη κατά τον υπολογισμό της αποζημίωσης για ψυχική οδύνη, ωστόσο όχι απαραίτητα κατά τον ίδιο τρόπο όπως γίνεται αναφορικά με οικονομικές απώλειες. 
Από την άλλη, τα σχετικά με τον υπαίτιο κριτήρια, δεν τα εξετάζουν όλες οι δικαιοδοσίες. Ακόμα και εκείνες που, μέχρι πριν από μερικά χρόνια, συνήθιζαν να εξετάζουν και άλλες κυρώσεις κατά του υπαίτιου, έχουν πλέον εγκαταλείψει την πρακτική αυτή, καθώς ακολουθούν μία προσέγγιση προσανατολισμένη στην αποζημίωση κατά την εκτίμηση της ποινής. 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Οι ασφαλιστές ευθύνης θα κληθούν να αντιμετωπίσουν μία περαιτέρω αύξηση των αποζημιώσεων για ψυχική οδύνη στην Ευρώπη. Φυσικά, δεν πρόκειται να επηρεαστούν όλες οι αγορές εξίσου. Στις ώριμες αγορές είναι μάλλον απίθανο να προκύψουν δραματικές αλλαγές. Αντίθετα, θα υπάρξουν μικροπροσαρμογές.
Δύο είναι οι βασικές τάσεις που θα πρέπει να αναμένονται:

– Εναρμόνιση των αποζημιώσεων για ψυχική οδύνη στην Ευρώπη: Τα κράτη με σχετικά μικρές αποζημιώσεις θα αυξήσουν το “κατώφλι” τους και θα προσαρμόσουν τις αποζημιώσεις τους σε αυτές των άλλων ευρωπαϊκών κρατών. Τα λίγα κράτη που δεν έχουν αποζημίωση πένθους απώλειας οικείου προσώπου, θα την εισάγουν. Κράτη που έχουν τέτοια αποζημίωση θα μεγαλώσουν το εύρος των δικαιούχων και θα επιτρέψουν την επιδίκαση τέτοιων αποζημιώσεων όχι μόνο σε περίπτωση θανάτου αλλά και σε περίπτωση σοβαρού τραυματισμού στενού συγγενή. 
– Περισσότερα σενάρια που εγείρουν απαιτήσεις ψυχικής οδύνης: Διανοητικές ασθένειες, όπως διαταραχή μετατραυματικού στρες, θα αποκτήσουν ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, όπως και οι αποζημιώσεις για σεξουαλική παρενόχληση, διάκριση ή εξαπάτηση ηλικιωμένων σε γηροκομεία.
Στις χώρες όπου δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως οι αποζημιώσεις για ψυχική οδύνη, θα μπορούσαν να επιτευχθούν πρώτα τα ευρωπαϊκά πρότυπα αποζημίωσης. Και τουλάχιστον για θύματα οδικών ατυχημάτων, χάρη στις ευρωπαϊκές διατάξεις, υπάρχουν οι βαθιές τσέπες που μπορούν να πληρώσουν επιδικασθείσες αποζημιώσεις παρόμοιες με εκείνες ισχυρότερων ευρωπαϊκών κρατών. Οι απαιτητές και οι δικαστές μπορεί να αξιοποιήσουν την εξέλιξη αυτή.  [

* Η Καθηγήτρια Dr. Ina Ebert είναι ειδήμων στο δίκαιο ευθύνης 
και τους αναδυόμενους κινδύνους. Είναι Senior Consultant στην Global Clients and North America Division της Munich Re.

 

Προηγούμενο άρθροΤι θα απασχολήσει την ασφαλιστική βιομηχανία το 2011
Επόμενο άρθροΠροοπτικές Ανάπτυξης για τους Ασφαλιστές στη διετία 2011 – 2012