Προστασία Περιβάλλοντος: Το νέο θεσμικό πλαίσιο και οι επιπτώσεις του για τις επιχειρήσεις

της Σωτηρίας Μαράκη, Underwriter κλάδου Αστικής ευθύνης AIG Greece

Eννοιολογικά η λέξη Περιβάλλον σημαίνει οτιδήποτε μας περιβάλλει στη φυσική του μορφή –δηλαδή, η γη, ο αέρας, η θάλασσα, τα ποτάμια, τα δάση και τα ζώα. Η σχέση αυτή είναι αμφίδρομη: ο άνθρωπος δέχεται την επίδραση του περιβάλλοντος και το αντίστροφο, υπάρχει δηλαδή μια ενότητα σχέσεων που χαρακτηρίζεται από τη δυναμική ισορροπία που τη διέπει. Κάτω από φυσιολογικές συνθήκες, η ισορροπία αυτή δε διαταράσσεται. 
Η βαθμιαία ρύπανση και υποβάθμιση του περιβάλλοντος που προέρχονται από τη βιομηχανική ανάπτυξη και την τεχνολογική πρόοδο –ενίοτε αλόγιστη όσον αφορά στις συνέπειες στο περιβάλλον– έχουν ως αποτέλεσμα τη διαταραχή αυτής της ισορροπίας, με πολλαπλές αρνητικές συνέπειες στον πλανήτη μας και ως εκ τούτου στην υγεία μας. Η μετατροπή των υδάτινων πόρων του πλανήτη μας σε «δοχεία συγκέντρωσης τοξικών ουσιών» και η εμφάνιση σοβαρής κόπωσης των εδαφών από τη διαρροή χημικών ουσιών, είναι ορισμένες μόνο από τις αρνητικές συνέπειες που συντελούν στην υποβάθμιση των βιοτόπων. 
Η άμεση και δραστήρια αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων κρίνεται επείγουσα και αναγκαία. Η σημερινή πραγματικότητα δείχνει ότι η μακροχρόνια και βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη δεν μπορεί να επιτευχθεί αγνοώντας τη σημαντική παράμετρο που ονομάζεται περιβάλλον.  
Ως αποτέλεσμα της σοβαρότητας του θέματος και της ανάγκης αλληλοσυσχέτισης της περιβαλλοντικής πολιτικής με τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, τα θεσμοθετημένα όργανα των σύγχρονων κοινωνιών έχουν προχωρήσει, μεταξύ άλλων, στη δημιουργία συγκεκριμένου θεσμικού πλαισίου για τη λειτουργία των επιχειρήσεων, το οποίο υπαγορεύει τις βασικές αρχές περί προστασίας του περιβάλλοντος.
Η προστασία του περιβάλλοντος και η ενσωμάτωσή του στις επιμέρους πολιτικές αποτελεί βασική υποχρέωση των μελών της Ε.Ε., βάσει του άρθρου 2 της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Στο άρθρο αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι η Κοινότητα έχει ως αποστολή να προάγει την αρμονική, ισόρροπη και αειφόρο ανάπτυξη (…) υψηλό επίπεδο προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος…  Επίσης, στο άρθρο 6 της συνθήκης, ορίζεται ότι «οι απαιτήσεις της περιβαλλοντικής προστασίας πρέπει να ενταχθούν στον καθορισμό και την εφαρμογή των κοινοτικών-πολιτικών δράσεων».
Η ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία αποτελεί ένα από τα πλέον δυναμικά και σύγχρονα συστήματα για την προστασία του περιβάλλοντος σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Ελλάδα έχει υποχρέωση να ενσωματώνει στο εθνικό της δίκαιο και να εφαρμόζει τις Ευρωπαϊκές Οδηγίες για το περιβάλλον.
Η αδυναμία των κρατών-μελών να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τις διατάξεις περί κοινοτικού περιβαλλοντικού δικαίου, οδήγησε στην αναζήτηση νέων μηχανισμών περιβαλλοντικής δράσης. Αποτέλεσμα αυτού είναι η θέσπιση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο της οδηγίας  35/2004 περί περιβαλλοντικής ευθύνης, γνωστής και ως «Ο ΡέΠΑΙΝΩΝ ΠΛΗΡΩΝΕΙ». Τα κράτη-μέλη καλούνταν να συμμορφωθούν με τη συγκεκριμένη οδηγία μέχρι τις 30 Απριλίου 2007 και να θεσπίσουν εθνικούς κανόνες για τη λήψη προληπτικών μέτρων για την προστασία του περιβάλλοντος, ενώ παράλληλα προσδιορίζονται και οι ευθύνες σε περίπτωση περιβαλλοντικής ρύπανσης.  
Με την εν λόγω κοινοτική οδηγία 35/2004 εισάγεται η έννοια της περιβαλλοντικής ευθύνης και γίνεται η διάκριση με την έννοια της αστικής ευθύνης για το περιβάλλον. Περιβαλλοντική ευθύνη είναι η υποχρέωση που έχουν οι φορείς εκμετάλλευσης για αποκατάσταση της ζημιάς που έχει υποστεί το περιβάλλον. Η αστική ευθύνη για το περιβάλλον συνίσταται στην υποχρέωση αποκατάστασης της ζημίας που έχουν υποστεί ιδιώτες, είτε αυτή αφορά σωματική βλάβη, είτε υλική ζημιά σε περιουσία τρίτου. 
Στην ελληνική πραγματικότητα, η προστασία του περιβάλλοντος συντελείται έμμεσα στα πλαίσια του αστικού δικαίου και συγκεκριμένα από τις διατάξεις του άρθρου 914 Α.Κ. «όποιος ζημιώσει άλλον παράνομα και υπαίτια οφείλει να τον αποζημιώσει» και με το άρθρο 29 του νόμου 1650/1986, όπου θεσπίζεται ένα καθεστώς ευθύνης για περιβαλλοντικές ζημιές, με αρκετά περιορισμένο ρυθμιστικό χαρακτήρα. Με την εναρμόνιση της ελληνικής νομοθεσίας με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2004/35, η έννοια της περιβαλλοντικής ευθύνης αποκτά δεσμευτικό χαρακτήρα και για τη χώρα μας. Η συγκεκριμένη οδηγία αναφέρει την υποχρέωση των φορέων εκμετάλλευσης για ανάληψη δράσης σε περίπτωση μόλυνσης του περιβάλλοντος, για αποκατάσταση αυτού, καθώς επίσης ορίζει την υποχρέωση ανάληψης διαδικασιών πρόληψης. Στην έννοια της περιβαλλοντικής ζημίας περιλαμβάνονται έδαφος, ύδατα και οικοσυστήματα.
Η περιβαλλοντική ρύπανση μπορεί να προκαλέσει ανυπολόγιστες ζημίες. Τα έξοδα καθαρισμού των εδαφών και των υδάτων και της αποκατάστασης των οικοσυστημάτων είναι δυσβάσταχτα, ξεπερνώντας πολλές φορές την οικονομική δυνατότητα αποκατάστασης από τους φορείς εκμετάλλευσης, με αρνητικές συνέπειες ως προς τη βιωσιμότητα αυτών των επιχειρήσεων. Για το λόγο αυτό, με την οδηγία 2004/35 ενθαρρύνεται η ανάπτυξη μέσων και αγορών χρηματοοικονομικής ασφάλισης. 
Η πρόβλεψη του ύψους της περιβαλλοντικής ευθύνης παραμένει δύσκολη. Το μέτρο της ασφαλιστικής κάλυψης της περιβαλλοντικής ευθύνης θα αποτελέσει το εργαλείο για τον περιορισμό του οικονομικού σκέλους της «οικολογικής καταστροφής», εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα την ελάχιστη διατάραξη των προγραμματισμένων οικονομικών δραστηριοτήτων των  επιχειρήσεων, που στην περίπτωση μη ύπαρξης ανάλογου ασφαλιστικού προγράμματος θα απαιτούνταν «διοχέτευση των κεφαλαίων» από την ανάπτυξη, στην αποκατάσταση περιβαλλοντικών ζημιών.
Με την παγκόσμια τεχνογνωσία που διαθέτει στην ασφάλιση ευθυνών, η AIG προσφέρει στην ελληνική αγορά, ήδη από το 2004, το ασφαλιστικό προϊόν «Ευθύνης από Περιβαλλοντική Ρύπανση», που έρχεται να καλύψει τις ασφαλιστικές ανάγκες που προκύπτουν από το νέο θεσμικό πλαίσιο για το περιβάλλον. 
Σύμφωνα με το ασφαλιστήριο συμβόλαιο της AIG “η ευθύνη από περιβαλλοντική ρύπανση” είναι η ευθύνη συνεπεία διασποράς, απελευθέρωσης ή διαρροής οποιουδήποτε στερεού, υγρού ή αέριου στοιχείου, το οποίο μπορεί να ρυπάνει ή να μολύνει το έδαφος, τον αέρα ή τα ύδατα, εντός ή εκτός των εγκαταστάσεων του ασφαλιζομένου. 
Το ασφαλιστήριο ενεργοποιείται από τυχαίο και αιφνίδιο γεγονός (accidental pollution) αλλά και από γεγονότα τα οποία σταδιακά (gradual pollution) ρυπαίνουν εγκαταστάσεις τρίτων ή/και το περιβάλλον. Σύμφωνα με το εν λόγω συμβόλαιο, καλύπτονται σωματικές βλάβες/θάνατος ή/και υλικές ζημίες τρίτων, επιπρόσθετα έξοδα καθαρισμού, καθώς επίσης, σε ορισμένες περιπτώσεις, και η απώλεια κερδών της ασφαλιζόμενης επιχείρησης. Η κάλυψη αφορά τις πάγιες εγκαταστάσεις μιας επιχείρησης με δυνατότητα επέκτασης και κατά τη διάρκεια μεταφοράς φορτίων της ασφαλισμένης επιχείρησης, τα οποία μπορεί να προκαλέσουν ρύπανση. 
Η ευρύτητα του ασφαλιστηρίου συμβολαίου της AIG είναι τέτοια που, όπου απαιτείται, δίνεται και η δυνατότητα ασφαλιστικής κάλυψης περιβαλλοντικής ευθύνης από προϋπάρχουσες, της έναρξης του ασφαλιστηρίου συμβολαίου, συνθήκες ρύπανσης, με την προϋπόθεση να μην τις γνωρίζει ο ασφαλισμένος τη στιγμή της σύναψης της ασφάλισης.
Παρακάτω απεικονίζονται σχηματικά οι καλύψεις του ασφαλιστηρίου της AIG: 
Επίσης καλύπτεται και η δαπάνη αποκατάστασης των οικοσυστημάτων-βιοτόπων από περιστατικά ρύπανσης καλυπτόμενα από το ασφαλιστήριο συμβόλαιο. Στο πλαίσιο αυτό, καταβάλλονται ακόμα και ποσά ως μέτρα πρόληψης της περιβαλλοντικής ζημίας, εάν αυτό κριθεί απαραίτητο, είτε από το φορέα εκμετάλλευσης είτε από την αρμόδια αρχή, με τη σύμφωνη γνώμη της ασφαλιστικής εταιρίας. 
Τέλος, η κάλυψη «ευθύνης από ρύπανση» μπορεί να παρασχεθεί και κατά τη διάρκεια εργολαβιών, καθώς υπάρχουν έργα τα οποία συνδέονται με τομείς που έχουν ανάγκη την κάλυψη της περιβαλλοντικής ευθύνης.  
Εξαιτίας του γεγονότος ότι είναι πολύ δύσκολο να προβλεφθούν οι επιπτώσεις στο περιβάλλον και το κόστος αποκατάστασης αυτών, τα όρια ασφάλισης διαφέρουν ανάλογα με το είδος των επιχειρήσεων, τη γεωγραφική τους θέση και τον τρόπο λειτουργίας τους. Τα αιτούμενα ασφαλιστικά ποσά ξεκινούν από χαμηλά (ενδεικτικά αναφέρουμε a 500.000) και μπορούν να φτάσουν έως αρκετά εκατομμύρια ευρώ. Όπως σε όλα τα ασφαλιστήρια συμβόλαια, έτσι και σε αυτά, εφαρμόζεται ένα ποσό όπου σε κάθε αποζημίωση βαρύνει τον ασφαλισμένο, καλούμενο ως «απαλλαγή», το οποίο συμφωνείται ανά περίπτωση. 
Το εν λόγω ασφαλιστήριο ανήκει στα λεγόμενα ασφαλιστήρια «3ης γενιάς». Αποτελεί μια εξειδικευμένη κάλυψη, η οποία ξεφεύγει από την πεπατημένη οδό των παραδοσιακών ασφαλιστικών προϊόντων. Η ιδιαιτερότητα αυτού του προϊόντος βρίσκεται αφενός στη δυσκολία εκτίμησης του κινδύνου στο στάδιο πριν την ανάληψη αυτού, και αφετέρου στις ανυπολόγιστες καταστροφές που μπορεί να επιφέρει μια περίπτωση μόλυνσης. Για το λόγο αυτό, η διαδικασία υποβολής της προσφοράς και αποδοχής του κινδύνου απαιτεί σε πρώτο στάδιο τη συμπλήρωση από τον υποψήφιο ασφαλιζόμενο ενός ερωτηματολόγιου με αρκετές ερωτήσεις, οι οποίες αφορούν στις εγκαταστάσεις και τον τρόπο λειτουργίας τους. Σε δεύτερο στάδιο, γίνεται υποβολή προσφοράς, συχνά υπό τη μορφή «ενδεικτικής προσφοράς», και προκειμένου να οριστικοποιηθεί απαιτείται προασφαλιστική επιθεώρηση από ειδικούς συμβούλους της εταιρίας μας. Η διαδικασία αυτή αποτελεί ένα σημαντικό πλεονέκτημα του ασφαλιστηρίου συμβολαίου της AIG, καθώς έτσι παρέχονται συμβουλευτικές προτάσεις, αποκτώντας έτσι η ασφάλιση της περιβαλλοντικής ευθύνης, εκτός από επανορθωτικό, και προληπτικό χαρακτήρα. 
Η ασφάλιση έναντι των περιβαλλοντικών ευθυνών προσφέρει στην ασφαλιζόμενη επιχείρηση ουσιαστική προστασία για κινδύνους που θα μπορούσαν εύκολα να την “εκτρέψουν” από την αναπτυξιακή της πορεία.   
Καταγράφοντας ως πολύ θετικό το γεγονός πως η ευρωπαϊκή και η ελληνική επιχειρηματικότητα –κυρίως ο χώρος των μεγάλων επιχειρήσεων– χαρακτηρίζεται από αυξανόμενη περιβαλλοντική ευαισθησία, θα λέγαμε πως η νέα πραγματικότητα υποχρέωσης αποκατάστασης ζημιών από περιβαλλοντική ρύπανση φέρνει το θέμα της ασφάλισης της περιβαλλοντικής ευθύνης στο προσκήνιο, με τρόπο ώστε άμεσα να ενταχθεί στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής πολιτικής κάθε επιχείρησης, ανεξαρτήτως μεγέθους. Χαρακτηριστικά μπορούμε να αναφέρουμε ότι, μέσα στο  2006, το πλήθος των ασφαλιστηρίων συμβολαίων ευθύνης από μόλυνση του περιβάλλοντος αυξήθηκαν στην Ευρώπη κατά 100%, με τη Γερμανία πρώτη χώρα, ξοδεύοντας a 250.000.000 σε ασφάλιστρα.  
Για το λόγο αυτό και σύμφωνα με την παράδοση στην ενημέρωση/εκπαίδευση της AIG GREECE, η συνεχής ενημέρωση των συνεργατών μας πάνω στο ασφαλιστήριο συμβόλαιο περιβαλλοντικής ευθύνης της AIG, μέσω σεμιναρίων και παρουσιάσεων, αποτελεί το βασικό μοχλό προώθησης του προϊόντος αυτού.